Revista Brasileira de Zoologia
versão impressa ISSN 0101-8175
Rev. Bras. Zool. vol.3 no.5 Curitiba 1986
http://dx.doi.org/10.1590/S0101-81751986000100001
Arte e ciência no Brasil holandês Theatri Rerum Naturalium Brasiliae: um estudo dos desenhos*
Petronella J. Albertin
Rua B, n.º 11 (Parque dos Príncipes), 05387, São Paulo, SP
Texto completo disponível apenas em PDF.
Full text available only in PDF format.
BIBLIOGRAFIA
Andrade-Lima, D., 1977. Marcgrave's Brazilian herbarium collected 1638-44. Bot. Tidsskr. 71:121-160. [ Links ]
Artelt, W., 1940. Christian Mentzel, Leibarzt der Grossen Kurfürsten, Botaniker und Sinologe. Illte Mon. Gesch. Med., Leipzig, Vol. 1. [ Links ]
Artelt, W., 1962. The "Theatrum rerum naturalium Brasiliae" of 1660 of the former Preussische Staatsbibliothek. Proc. 10th. int. Congr. Hist. Sci., Ithaca:925-926. [ Links ]
Artelt, W., 1976. Christian Mentzel und der Hof des Grossen Kurfürsten als Mittelpunkt weltweiter Forschung. Med.-hist. J. 2 (1-2):1-7. [ Links ]
Barlaeus, C., 1647. Rerum per Octennium in Brasilia gestarum historia. Amsterdam. (Trad.: G. Barléu, História dos fatos recentemente praticados durante oito anos no Brasil; prefácio e notas de M. G. Ferri, USP, São Paulo, 1974). [ Links ]
Bénézit, E., 1960. Dictionnaire des Peintres, Sculpteurs, Dessinateurs et Graveurs. Paris. [ Links ]
Benisovich, M., 1943. The history of the Tenture des Indes. Burlington Mag. 1943 (Sept):216-225. [ Links ]
Beschorner, H., 1904. Die Hoflössnitz bei Dresden. Dresden. Geschichtsblätter 13 (1):209-226. [ Links ]
Bie, C. de, 1971. Het Gulden Cabinet van de edel vrij schilderkonst. Intr. G. Lemmens. Soest. (Reedição da edição de Antuérpia de 1661). [ Links ]
Bloch, M. E., 1787. Naturgeschichte der ausländischen Fische, Vol. 3:x+146 pp. Berlin. [ Links ]
Bodkin, T., 1944. Les Nouvelles Tentures des Indes. Burlington Mag. 1944 (Mar):65-66. [ Links ]
Boeck, W., 1938. Oranienburg. Geschichte eines preussischen Konigschlosses. Fortschr. dt. Kunstgesch. 30. Berlin. [ Links ]
Börsch?Supan, E., 1967. Garten-, Landschaft- und Paradiesmotive im Innenraum. Berlim. [ Links ]
Boeseman, M., 1970. The vicissitudes and dispersal of Albertus Seba's zoological specimens. Zool. Mededel. 44 (13):177-206. [ Links ]
Boogaart, E. van den, et al., eds., 1979. Johan Mauritis van Nassau-Siegen, 1604-1679. A humanist prince in Europe and Brazil. Essays on the occasion of the tercentenary of his death. Haia. [ Links ]
Boxer, C. R., 1957. The Dutch in Brazil, 1624-1654. Oxford. [ Links ]
Calado, Frei M., 1648. O Valeroso Lucideno e triumpho da liberdade. Primeira Parte. Paulo Craesbeeck, Lisboa. [ Links ]
Cat. Exp., 1953. Maurits de Braziliaan. Koniklijk Kabinet van Schilderijen, Mauritshuis, Haia. [ Links ]
Cat. Exp., 1968. Os pintores de Maurício de Nassau. Museu de Arte Moderna, Rio de Janeiro. [ Links ]
Cat. Exp., 1976. The European vision of America. Cleveland Museum of Art. [ Links ]
Cat. Exp., 1979. Soweit der Erdkreis reicht: Johan Moritz von Nassau-Siegen, 1604-1679. Stätisches Museum Haus Koekkoek, Kleve. [ Links ]
Cat. Exp., 1979-1980. Zo wijd de wereld strekt (...) naar aanleiding van de 3O0ste sterfdag van Johan Maurits van Nassau-Siegen op 20 december 1979. Mauritshuis, Haia. [ Links ]
Churchill, W. A., 1935. Watermarks in paper in Holland, England, France, etc., in the XVII and XVIII centuries and their interconnection. Amsterdam. [ Links ]
Combe, J., 1931. Un douanier Rousseau au XVII siècle. Frans Post (1621-1680). L' Amour de l' Art 13:481-489. [ Links ]
Dapper, O., 1670. Umbstäandliche und eigentliche Beschreibung von Africa. Amsterdam. [ Links ]
Darmstaedter, L., 1928. Georg Marcgrave und Wilhelm Piso, die ersten Erforscher Brasiliens. Velhagen Klasings Monatsheft, Berlin, 42. [ Links ]
Driesen, L., 1849. Das Leben des Fürsten Johann Moritz von Nassau-Siegen. Berlin. [ Links ]
Ehrenreich, P., 1894. Über einige ältere Bildnisse südamerikanischer Indianer. Globus, Illte Z. Länder- un. VölkerKde 66 (6):81-90. [ Links ]
Falcão, E. de C., ed., 1964. Zacharias Wagener, Zoobiblion, livro dos animais do Brasil. (Brasiliensia Documenta 4). São Paulo. [ Links ]
Fenaille, M., 1903-1904. Etat général des tapisseries de la Manufacture des Gobelins depuis ses origines jusqu'à nos jours, 1600-1900. Vols. 2, 4. Paris. [ Links ]
Galland, G., 1893. Der grosse Kurfürst und Moritz von Nassau der Brasilianer. Frankfurt. [ Links ]
Gelder, H. E. van, 1960. Twee brasiliaanse schildpadden door Albert Eckhout. Oud Holland 75:5-30. [ Links ]
Gelder, J. G. van, 1948-1949. De Schilders van de Oranjenzaal. Ned. kunsthist. Jaarboek 1948-1949:119-148. [ Links ]
Gerson, H., 1942. Ausbrietung und Nachwirèung der niederläandischen Malerei des 17. Jahrhunderts. Haarlem. [ Links ]
Glaser, O., 1938. Prinz Johann Moritz von Nassau-Siegen und die niederländischen Kolonien in Brasilien. Berlin. [ Links ]
Goeree, W., 1670. Inleydinge tot de algemeene teyckenkonst. Middelburgh (1.ª ed., Middelburgh, 1668). [ Links ]
Goeree, W., 1705. Inleyding tot de algemeene teyckenkost ... verbeterd. Amsterdam (4.ª ed. [ Links ]).
Guerra, F., 1979. Medicine in Dutch Brazil, pp. 472-493, in Boogaart, E. van den, et al., eds., Johan Maurits van Nassau-Siegen, 1604-1679. Haia. [ Links ]
Guiffrey, J., 1886. Inventaire général des meubles de la Couronne sous Louis XIV. Vol. 2. Paris. [ Links ]
Guimarães, A., 1957. Na Holanda com Frans Post. Revta Inst. hist. geogr. bras. 235:68-71, 103-108, 121-132. [ Links ]
Houbraken, A., 1976. De groote Schouburg der Nederlandtsche kontstschilder en schilderessen. Amsterdam. (Reedição da edição de Haia de 1753). [ Links ]
Jarry, M., 1958. The Tenture des Indes in the Palace of the Grand Master of the Order of Malta. Burlington Mag. 1958:306-311. [ Links ]
Jarry, M., 1959. Les Indes. Séries triumphale de l'exotisme. Conn. Arts 1959 (Mai):62-69. [ Links ]
Jarry, M., 1976. L'exotisme au temps de Louis XIV. Tapisserie des Gobelins et des Beauvais. Med.-hist. J. 50 (1-2):52-71. [ Links ]
Joost, W., 1971. Die Weltreisen des Gothaer Caspar Schmalkalken im 17. Jahrhundert. I. Dìe Reise nach Westindien. Abh. Ber. Mus. Nat. Gotha 1971:1-13. [ Links ]
Joppien, R., 1979. The Dutch vision of Brazil, pp. 297-376, in Boogaart, E. van den, et al., eds., Johan Maurits van Nassau-Siegen, 1604-1679. Haia. [ Links ]
Klessmann, R., 1965. Unbekannte Zeichnnungen von Albert Eckhout. Oud Holland 80:50-55. [ Links ]
Laet, J. de, 1625. Nieuwe Wereldt ofte Beschrijvinghe van West-lndien. Leiden. [ Links ]
Larsen, E., 1961. Neues über Frans Post und Georg Marcgraf. Artis 1961 (Aug):15-20. [ Links ]
Larsen, E., 1962. Frans Post, interprète du Brèsil. Amsterdam-Rio de Janeiro. [ Links ]
Leite, J. R. T., 1967. A pintura no Brasil holandês. Rio de Janeiro. [ Links ]
Lemmens, G. T. M., 1979. Die Schenkung an Ludwig XIV und die Auflösung der brasilianischen Sammlung des Johan Moritz 1652-1979, in Cat. Exp., So weit der Erdkreis reicht: Johan Moritz. von Nassau-Siegen, 1604-1679. Städitsches Museum Haus Koekkoek, Kleve. [ Links ]
Lichtenstein, M. H. K., 1814-1826. Die Werke von Marcgrave und Piso über die Naturgeschichte Brasiliens, erläuter aus den wiedcraufgefundenen Original-Zeichnungen. Abh. è. Akad. Wiss. Berlin 1814-1815:201-222; 1816-1817:155-178; 1820-1821:237-257, 267-288; 1826:49-66. [ Links ]
Linnaeus, C., 1758. Systema Naturae per regna tria naturae. Ed. X, 1:230-338. Stockholm. [ Links ]
Lück, A., 1947. Der Statthalter. Roman um Johann Moritz, Fürst von Nassau-Siegen, den Kolonisator von holländisch-Brasllien. Kreutzal. [ Links ]
Lugt, F., 1965. Les marques de collections de dessins et d'estampes (8.º supl.). Amsterdam. [ Links ]
Lunsingh Scheurleer, T., 1979. The Mauritshuis as "Domus Cosmographica", pp. 142-189, in Boogaart, E. van den, et al., eds., Johan Maurits van Nassau-Siegen, 1604-1679. Haia. [ Links ]
Marcgraf, G. & W. Piso, 1648. Historia naturalis Brasilien. Leiden. (Em duas partes; W. Piso: De Medicina Brasiliense Libri Quatuor; e G. Marcgraf: Historia rerum naturalium Brasiliae Libri Octo). [ Links ]
Martius, C. F. P., 1853. Versuch eines Commentars über die Pflanzen in den Werken von Marcgraf und Piso über Brasilien. Abh. bayer. Akad. Wiss. 7:181-238. [ Links ]
Mededelingen van den dienst voor Kunst en Wetenschappen der Gemeente's - Gravenhage. Deel II, aflevering VIII. Haia, dez. 1931. [ Links ]
Meijer, T. J., 1972. De omstreden nalatenschap van een avontuurlijk geleerde. Leids Jaarboek 1972:63-76. [ Links ]
Mello, J. A. G. de, 1947. Tempo dos Flamengos. Influência da ocupação holandesa na vida e cultura do norte do Brasil. Rio de Janeiro. [ Links ]
Mello, J. A. G. de & J. M. dos S. Simões, 1959. Azulejos holandeses no Convento de Santo Antônio de Recife. Recife. [ Links ]
Moreira, J., 1926. Ensaio sobre Marcgrave e Piso. Revta Mus. paulista 14:651-673. [ Links ]
Mulder-Erkelens, A. M. L. E., 1980. Indianen op barokke wandtapijten. Bijvoorbeeld 1:2-5. [ Links ]
Naber, S. P. L. H., 1923. Caspar Barlaeus. Nederlandsch Brazilie onder het bewind van Johan Maurits, Grave van Nassau 1637-1644. Haia. [ Links ]
Nieuhof, J., 1682. Gedenkwaardige Zee- en Lant- Reize door de voornaemste landschappen van West- en Oost-lndien. H. Nieuhof, Amsterdam (2 partes). [ Links ]
Nijstad, S., 1980. Johan Maurits, Albert Eckhout en de gezant van Sonho. Tableau 1979/80:80-85. [ Links ]
Panhuys, L. C. van, 1924. Recherches sur les tableaux du Brésil, offerts par le Prince Jean Maurice de Nassau au Roi Louis XIV. Congr. int. Américanistes, Göteborg (XXI Sess., 2e. part.):435-441. [ Links ]
Piso, W., 1658. De lndiae utriusque re naturali et medica Libri quatuordecim. Amsterdam. [ Links ]
Richter, P. E., 1888. Zacharias Wagener, Tierbuch. Festschr. Jubelfeier 25 jähr. Best. Ver. ErdKde Dresden. [ Links ]
Rodrigues, J. H., 1949. Historiografia e bibliografia do Domínio Holandês no Brasil. Rio de Janeiro. [ Links ]
Rodrigues, J. H., 1951. Memorável viagem marítima e terrestre ao Brasil (trad. de J. Nieuhof, 1682). Rio de Janeiro. [ Links ]
Schaeffer, E., 1931. Quadros brasileiros de Eckhout, Nassau e seus pintores. Revta. Inst. arch. geogr. Pernambuco 31. [ Links ]
Schaeffer, E., 1959. Albert van den Eckhout, documentarista da Missão Nassau. Revta Habitat 52:22-28. [ Links ]
Schaeffer, E., 1964. Zacharias Wagener (1614-1668): O homem e sua obra, pp. 17-27, in Falcão, E. de C., ed., Zoobiblion, livro dos animais do Brasil. (Brasiliensia Documenta 4). São Paulo. [ Links ]
Schaeffer, E., 1965. Albert Eckhout e a pintura colonial brasileira. Dédalo, Revta Arte Arqueol. Univ. S Paulo 1 (1):47-74. [ Links ]
Schaeffer, E., 1965. Um documento cultural perdido: O Theatrum Rerum Naturalium Brasiliae de Eckhout. Revta Humboldt, Hamburg 11. [ Links ]
Schaeffer, E., 1968. Um pintor holandês no Brasil (1637-1644). Anais Mus. hist. Nac., Rio de J. 20:16-84. [ Links ]
Schaeffer, E., 1970. Birds of Brazil - Albert Eckhout. Rio de Janeiro. [ Links ]
Schaeffer, E., M. Boeseman & P. J. P. Whitehead, 1975. Seventeenth century drawings of Brazilian animals, now in the Archives of the Academy of Sciences in Leningrad. (MS inédito, cópia no Museu de História Natural de Leiden). [ Links ]
Schmidt, W., 1961. Die Verlagerung der Bestände in zweiten Welstkrieg und ihre Rückführung, pp. 77-86, in Kunze, H., W. Dube & G. Fröschner, eds., Deutsche Staatsbibliothek 1661-1961. I. Geschichte und Gebenwart. VEB Verlag für Buch- und Bibliothekwesen, Leipzig. [ Links ]
Schneider, A., 19938. Die Vogelbilder zur Historia Naturalis Brasiliae des Georg Marcgrave. J. Ornithol., Leipzig 86(1):74-106. [ Links ]
Schneider, J. G., 1786. Nachricht von der Original-Zeichnungen von Marcgrafs brasilianischer Zoologie. Leipzig. Mag. Naturgesch. Oekon. 1786:270-278. [ Links ]
Simões, J. M. dos S. Vide Mello, J. A. G. de. [ Links ]
Smith, C, 1975. Tracking down original scores missing in the war. Smithsonian, Wash., D.C. 6 (9):86-93. [ Links ]
Smith, R. C, Jr., 1938. The Brazilian landscapes of Frans Post. Art Qt. 1:239-262. [ Links ]
Soloviev, M. M., 1966. Materiais da expedição de Maurício de Nassau ao Brasil (1636-1643) existentes no Instituto de Zoologia da Academia de Ciências da URSS. Revta Hist., S Paulo 1966:216-223. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1942. Frans Post in Brazil. Burlington Mag. 80:59-61. [ Links ]
Scusa-Leão, J. de, 1944. Os célebres Gobelin Tenture des Indes. Anuário Mus. imp., Petrópolis 5:69-86. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1945. Theatrum Rerum Naturalium Brasiliae. Revta S.P.H.A.N. 9:135-158. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1948. Frans Post. Rio de Janeiro. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1955. Ainda sobre a Tenture des Indes. Anuário Mus. imp., Petrópolis 16:31-34. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1956. Os primeiros pintores do Brasil. Revta Inst. hist. geogr. bras. 230:442-447. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1958. Post e Eckhout. L'Oeil 43/44:49-52, 84. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1961. De nouveau sur les tableaux du Brésil offerts à Louis XIV. Gaz. Beaux-Arts 103 (57):95-104. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1966. A "Mauritishuis" ao tempo de Nassau. Mon. Inst. Cienc. Homem, Recife 2. [ Links ]
Sousa-Leão, J. de, 1969. As tapeçarias das Índias. Anais Mus. hist. nac., Rio de J. 21:106-116. [ Links ]
Souto Maior, P., 1919. A arte hollandeza no Brasil. Revta Inst. hist. geogr. bras. 83:106-133. [ Links ]
Swillens, P. T. A., 1977. Encyclopedie van de Schilderkunst en aanverwante Kunsten. Utrecht & Antwerpen. [ Links ]
Terwen, J. J., 1979. The buildings of Johan Maurits, in Boogaart, E. van den, et al., eds., Johan Maurits van Nassau-Siegen, 1604-1679. Haia. [ Links ]
Thieme, U. & F. Becker, 1907-1947. Allgemeine Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Leipzig. [ Links ]
Thomsen, T., 1938. Albert Eckhout, ein niederläandischer Maler und sein Gönner Johann Moritz der Brasilianer: ein Kulturbild aus dem 17. Jahrhunderts, Copenhagen. [ Links ]
Verdier, J., 1977. L'Amérique vue par l'Europe à travers la tapisserie française: Tenture des Indes et Tenture des Nouvelles Indes. Paris. (Tese inédita no Institut d'Études Ibériques et Latino-américaines, Paris). [ Links ]
Wätjen, H., 1921. Das holläandische Kolonialreich in Brasilien. Haia. [ Links ]
Wagener, Z., 1964. Zoobiblion, livro dos animais do Brasil. (Brasiliensia Documenta 4). São Paulo. [ Links ]
Wagener, H., 1938. Die wichstigen Naturwissenschaftlichen Bilderhandschriften nach 1500 in der Preussischen Staatsbibliothek. ZentBlatt Bibliothekwesen 55 (3):109-120. [ Links ]
Wagener, H., 1942. Libri Picturati neuer Katalog (Ms inédito, cópia na Deutsche Staatsbibliothek, Berlim Oriental; no departamento de manuscritos da Preussischer Kulturbesitz, Berlim Ocidental). [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1973. The Clupeoid fishes of the Guianas. Bull. Br. Mus. (Nat. Hist.), Zool., Suppl. 5:187-219. [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1976. The original drawings for the "Historia Naturalis Brasiliae" of Piso and Marcgrave (1648). J. Soc. Biblphy nat. Hist. 7 (4):409-422. [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1976. The lost Berlin Manuscripts. J. Am. Music Libr. Ass. 33 (1):7-15. [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1978. History in the service of Taxonomy: Cultural environment of fishes. Environm. Biol. Fishes 3 (2):153-161. [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1979. The biography of Georg Marcgraf (1610-1643/44) by his brother Christian, traslated by James Petiver. J. Soc. Biblphy nat. Hist. 9 (9):301-314. [ Links ]
Whitehead, P. J. P., 1979. G. Marcgrave and Brazilian Zoology, in Boogaart, E. van den, et al., eds., Johan Maurits van Nassau-Siegen 1604-1679. Haia. [ Links ]
Ysselstein, G. T. van, 1935. Noordnederlandse tapijten en hun ontwerpers: bijdrage tot de geschiedenis der Nederlandse Kunstnijverheid. Diss. Leiden. [ Links ]
Ysselstein, G. T. van, 1936. Geschiedenis der tapijtenverijen in Noordelijke Nederlanden. 2 vols. Leiden. [ Links ]
* Tese de Mestrado em História da Arte, apresentada junto à Vrije Universiteit de Amsterdam, em abril de 1981










uBio 